Oleh Datuk Mohamad Fauzi Husin
TRAGEDI helikopter Perkhidmatan Doktor Udara (FDS) di Long Lellang, Ulu Baram, Sarawak yang mengorbankan lima nyawa bukan sekadar satu kemalangan udara.
Ia menuntut persoalan lebih besar tentang keselamatan, penyelenggaraan, pengawasan, integriti dan tadbir urus perkhidmatan yang melibatkan nyawa manusia.
Pada 8 September 2026, sebuah helikopter BO-105 yang menjalankan operasi FDS terhempas berhampiran Long Lellang STOLport. Lima orang di dalamnya, seorang juruterbang dan empat petugas Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) telah disahkan meninggal dunia.
INTRAS mengucapkan takziah kepada keluarga semua mangsa. Mereka bukan pergi untuk berseronok. Mereka sedang menjalankan amanah, membawa perkhidmatan kesihatan kepada masyarakat di kawasan pedalaman yang sukar dihubungi melalui jalan darat.
FDS sememangnya penting. Perkhidmatan ini telah beroperasi di Sarawak sejak 1973 dan menjadi talian hayat kepada penduduk di kawasan pedalaman. Malah terdapat puluhan lokasi yang memerlukan perkhidmatan tersebut kerana akses jalan raya amat terhad.
Sebab itu, kenyataan Menteri Kesihatan bahawa FDS akan diteruskan boleh difahami dari sudut keperluan rakyat. Tetapi meneruskan perkhidmatan tidak bermaksud meneruskan risiko. Itulah persoalan yang perlu dijawab.
Jangan hentikan khidmat doktor udara tetapi nilai semula aset
KKM telah menyatakan FDS akan diteruskan dan diperkasakan kerana ia penting untuk liputan kesihatan sejagat. KKM juga menjelaskan bahawa kementerian tidak memiliki helikopter tersebut, sebaliknya perkhidmatan disediakan melalui kontrak sewaan yang turut merangkumi penyelenggaraan. Di sinilah persoalan tadbir urus timbul.
Jika helikopter yang digunakan mengalami nahas sehingga mengorbankan lima nyawa, apakah status helikopter lain yang sama jenis atau berada di bawah kontrak penyedia yang sama?
Adakah pemeriksaan menyeluruh telah dilakukan? Adakah rekod penyelenggaraan telah diperiksa? Bilakah pemeriksaan terakhir dilakukan? Adakah terdapat aduan atau tanda-tanda masalah teknikal sebelum penerbangan? Adakah terdapat isu alat ganti, penyelenggaraan atau maintenance history?
Adakah juruterbang melaporkan sebarang masalah? Adakah faktor cuaca, keadaan landasan, keadaan helikopter atau faktor manusia memainkan peranan? Semua persoalan ini perlu dijawab melalui siasatan rasmi. Jangan tunggu sehingga berlaku tragedi kedua untuk mendapatkan jawapan.
Siasat dulu: Teknikal atau kecuaian?
Pada tahap ini, tidak wajar sesiapa membuat kesimpulan bahawa nahas berpunca daripada kerosakan teknikal atau kecuaian. Puncanya masih perlu disiasat oleh pihak berkuasa yang berkenaan.
Namun, itulah sebabnya siasatan mesti dilakukan secara menyeluruh dan bebas daripada sebarang andaian awal. Dalam sesuatu nahas udara, persoalannya bukan sekadar “siapa yang salah?”
Persoalan yang lebih penting ialah: Apa yang berlaku? Mengapa ia berlaku? Adakah ia boleh dicegah? Dan adakah risiko yang sama masih wujud pada penerbangan lain? Itulah pendekatan keselamatan yang sepatutnya. Jika puncanya teknikal, seluruh aset yang mempunyai risiko teknikal yang sama perlu diperiksa.
Jika berpunca daripada penyelenggaraan, kontrak dan rekod penyelenggaraan perlu diaudit. Jika berpunca daripada prosedur, SOP perlu diperbaiki. Jika berpunca daripada faktor manusia, sogokan dalam memperoleh perkhidmatan kontrak, latihan dan kompetensi perlu dinilai.
Jika berpunca daripada cuaca atau keadaan operasi, prosedur penerbangan perlu diperketatkan. Jika terdapat unsur kecuaian, pihak yang bertanggungjawab perlu dikenakan tindakan mengikut undang-undang. Jangan cari kambing hitam. Cari punca sebenar.
- Siapa yang memeriksa penyedia perkhidmatan?
Apabila KKM menggunakan model sewaan, persoalan akauntabiliti menjadi lebih penting. Benar, KKM bukan pemilik aset helikopter tersebut. Tetapi KKM ialah pihak yang menyediakan perkhidmatan kesihatan kepada rakyat dan menggunakan perkhidmatan penerbangan tersebut untuk membawa petugasnya ke kawasan pedalaman.
Maka, persoalannya: Sejauh mana KKM memastikan penyedia perkhidmatan benar-benar mematuhi semua syarat keselamatan dan penyelenggaraan yang ditetapkan dalam kontrak?
Kontrak bukan sekadar soal harga. Kontrak penerbangan yang membawa doktor, jururawat dan petugas kesihatan mesti meletakkan keselamatan sebagai syarat paling utama. Harga murah tidak boleh mengatasi keselamatan. Kecekapan operasi tidak boleh mengatasi keselamatan. Keperluan untuk mencapai sasaran perkhidmatan tidak boleh mengatasi keselamatan. Kerana apabila berlaku kemalangan, yang terkorban bukan nombor dalam kontrak. Yang terkorban ialah manusia.
- Alternatif: TUDM Atau Bomba boleh dipertimbangkan
Jika perkhidmatan FDS tidak boleh dihentikan kerana keperluan rakyat di pedalaman, kerajaan perlu melihat pilihan alternatif sementara siasatan keselamatan dilaksanakan. Antaranya ialah kerjasama strategik dengan Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM) atau Jabatan Bomba dan Penyelamat Malaysia (JBPM), tertakluk kepada kesesuaian aset, kesiapsiagaan, kelulusan penerbangan dan keperluan operasi. Hal ini bukan cadangan yang mustahil.
JBPM sendiri pada Jun 2026 telah melaksanakan operasi MEDEVAC dari Long Itam, Baram ke Hospital Miri menggunakan helikopter Mi-171 dengan penglibatan kru dan pegawai kesihatan. Malah, pada hari operasi susulan tragedi Long Lellang, helikopter JBPM digunakan untuk membawa pasukan operasi dan forensik ke lokasi nahas.
TUDM pula mempunyai aset dan keupayaan yang merangkumi misi MEDEVAC, CASEVAC dan bantuan kemanusiaan. Justeru, kerajaan boleh mengkaji satu mekanisme kerjasama antara KKM, TUDM dan JBPM bagi memastikan kesinambungan FDS tanpa bergantung sepenuhnya kepada satu penyedia komersial. Bukan bermaksud TUDM atau JBPM perlu mengambil alih semua operasi FDS.
Sebaliknya, ia boleh menjadi pelan sokongan dan alternatif kecemasan ketika aset komersial sedang menjalani pemeriksaan, penyelenggaraan atau ketika terdapat persoalan keselamatan yang belum diselesaikan.
Keselamatan Tidak Boleh Menunggu Laporan Tragedi Kedua
Ada satu prinsip yang mesti dipegang: Apabila lima nyawa telah hilang, kita tidak boleh sekadar bertanya apa yang berlaku. Kita mesti memastikan perkara yang sama tidak berlaku lagi. Siasatan nahas memang penting. Tetapi tindakan sementara menunggu keputusan siasatan juga penting. Jika terdapat risiko yang munasabah, aset berkaitan perlu diperiksa.
Jika terdapat keraguan terhadap penyelenggaraan, rekod perlu diaudit. Jika terdapat kelemahan kontrak, kontrak perlu diteliti. Jika terdapat kelemahan SOP, SOP perlu diperbaiki.
Jika terdapat kelemahan pengawasan, pihak yang bertanggungjawab perlu memperkukuh kawalan. Keselamatan bukan sesuatu yang boleh ditangguhkan sehingga laporan akhir keluar.
Jangan Jadikan “Perkhidmatan Mesti Diteruskan” Sebagai Alasan
Kita memahami keperluan FDS. Penduduk pedalaman tidak boleh dinafikan hak mereka untuk mendapatkan rawatan hanya kerana berlaku satu tragedi. Tetapi jangan pula alasan “perkhidmatan mesti diteruskan” digunakan sehingga persoalan keselamatan tidak diberi perhatian sewajarnya.
Meneruskan perkhidmatan mesti datang bersama satu lagi komitmen iaitu memastikan perkhidmatan itu selamat. Itulah tanggungjawab kerajaan. Itulah tanggungjawab KKM. Itulah tanggungjawab penyedia perkhidmatan.
Tragedi Mesti Menjadi Pelajaran, Bukan Sekadar Berita
Setiap tragedi mempunyai dua kemungkinan. Ia boleh menjadi satu lagi berita yang dilupakan selepas beberapa hari. Atau ia boleh menjadi titik perubahan yang membawa kepada pembaikan sistem. Kita mahu tragedi Long Lellang menjadi yang kedua. Jangan hanya beri bantuan kepada keluarga mangsa, walaupun bantuan itu amat penting. Jangan hanya menyampaikan ucapan takziah, walaupun ucapan itu perlu. Jangan hanya menjalankan siasatan, walaupun siasatan wajib dilakukan. Gunakan tragedi ini untuk membaiki sistem.
Semak kontrak. Semak penyelenggaraan. Semak keselamatan. Semak kelayakan penyedia perkhidmatan. Semak SOP. Semak rekod penerbangan. Semak aset yang masih digunakan. Apa yang paling penting, pastikan setiap kelemahan yang dikenal pasti benar-benar diperbaiki.
Penutup
Perkhidmatan Doktor Udara ialah perkhidmatan yang sangat penting. Ia membawa doktor, jururawat dan bantuan kesihatan kepada rakyat yang tinggal jauh daripada kemudahan kesihatan biasa. Kita tidak mahu FDS dihentikan.
Tetapi kita juga tidak mahu “demi meneruskan perkhidmatan” akhirnya mengorbankan lebih banyak nyawa.
Justeru, pendirian yang paling munasabah ialah: Teruskan perkhidmatan, tetapi tangguhkan penggunaan aset yang mempunyai persoalan keselamatan sehingga pemeriksaan menyeluruh selesai. Siasat sama ada puncanya teknikal, penyelenggaraan, prosedur, cuaca atau kecuaian.
Audit kontrak dan tanggungjawab penyedia perkhidmatan. Jika perlu, gunakan keupayaan TUDM atau JBPM sebagai alternatif atau sokongan sementara, tertakluk kepada keupayaan dan kelulusan keselamatan penerbangan.
Nyawa manusia tidak boleh dinilai berdasarkan kos kontrak. Nyawa petugas kesihatan tidak boleh dianggap sebagai risiko biasa dalam operasi. Keselamatan rakyat di pedalaman tidak boleh menjadi alasan untuk kita menerima risiko yang belum diketahui. FDS mesti diteruskan. Tetapi risiko mesti dihentikan. Hal ini kerana dalam perkhidmatan awam, kejayaan bukan sekadar sampai kepada rakyat. Kejayaan sebenar ialah sampai kepada rakyat dengan selamat dan pulang dengan selamat.
- Datuk Mohamad Fauzi Husin adalah Presiden, Pertubuhan Integriti Dan Antirasuah Malaysia (INTRAS) Mantan Timbalan Pesuruhjaya SPRM
